بررسی تحولات پلان های مسکونی از دوره قاجار تا پهلوی دوم

عواملی متعددی به کالبد خانه شکل می دهند که از میان آن ها می توان به فرهنگ و زندگی و ساختار خانواده ها اشاره کرد.

از دوره ی قاجار ساخت بنا های مسکونی با توجه به جایگاه طبقاتی مردم متفاوت بود. در این دوران با ورود فرهنگ های مختلف به ایران ، پلان و فرم خانه ها دست خوش تغییرات شد. فرم پلان ها در مسکن های قاجاری از درونگرایی و رعایت حفظ حریم به فرم های برون گرا تبدیل شد. و اجزایی چون اندرونی ها و هشتی ها که نقش حافظان حریم خانه را داشتند کمرنگ شدند  .

گرچه اوایل دوره ی پهلوی تلاش می شد ساختمان سازی مسکونی نزدیک به دوره ی قاجار باشد ، لیکن با ورود معماران تحصیل کرده از خارج از ایران و تزریق فرهنگ بیگانه به این معماری تغییرات شروع شده و در دوره پهلوی دوم این تغیرات یه اوج خود می رسد.

• معماری مسکونی دوره ی قاجار :

در دوره ی قاجار معماری ساختمان های مسکونی به سطح خاصی از طرح و اجرا رسیده بود. خانه ها طبق اصول و موازین اخلاقی اسلامی که در آن زمان حاکم بر جامعه بود طراحی می شد و در فضا سازی ها محرمیت ها که در فرهنگ ایرانی یکی از مهمترین اصول بوده، رعایت می شد.

در این دوره طراحی بگونه ای بود که فضا های خانه پاسخ گوی نیازهای ذاتی و فطری خانواده بوده و ارتباطات و چیدمان پلان کاملا منطبق بر فرهنگ خانواده ایرانی طراحی شده. در همین راستا خلق فضا هایی چون هشتی ، اندرونی و بیرونی کامل توجیح شده و موجه بود

معماری قاجار ادامه سبک آذری و اصفهانی و آمیختگی اصیل ایرانی با معماری مدرن موثر از هنر اروپایی است.

در معماری قاجار مهمترین عامل در طراحی فضا ها فرهنگ حاکم بر طرز زندگی جامعه بوده.گرچه در پایان این دوره با ورود عناصری جدیدی از فرهنگی جدید روبرو هستیم ، اما معماری معاصر قاجار اصول ، مبانی و الگو های قدیم معماری ایران را ارتقاء بخشید و نوآوری هایی از نظر فضا به وجود آورد .

• معماری مسکونی دوره ی پهلوی اول :

در دوره ی معماری پهلوی اول بر اثر تحولات سیاسی و اجتماعی و اقتصادی اصول معماری طراحی تغییر کرد و بدلیل حسنه شدن ارتباطات با کشورهای غربی ، فرهنگ غرب وارد معماری شد و کارهایی به وجود آمد که در آن عناصر معماری مدرن و اروپایی در هم آمیخت .

استفاده از مهندسان نو گرا باعث ورود سبک و ایده به معماری و عناصر ساختمانی شد. و ساختمان ها بر اساس فرهنگ غربی که فرهنگ معماری روز بود ساخته شدند. گرچه در اوایل این دوره برای ساختمان سازی مسکونی ، همچنان معماری سنتی نزدیک به دوره ی قاجاریه استفاده می شد ، شیفتگی دستگاه حاکم به تجدد و مدرنیزه ، باعث تلاش برای ایجاد شهر هایی مشابه کشورهای پیشرفته غربی شد .

در نتیجه در آغاز دوره پهلوی اول مهمترین خصلت گذشته ایران را تغییر داد و بنا ها در همه حوزه ها و دسته بندی های ساختمانی به ناگهان از درون به بیرون چرخش داده شدند . این چرخش ابتدا در افکار شکل گرفت .

در این دوره ، داخل بنا نتوانست تاثیرات روابط فضایی پیشین را در خود جای دهد . یکی از اثرات بارز برون گرایی در این دوره ، ایجاد پنجره ها در جداره خارجی خانه و به سمت کوچه و خیابان بود. در و فضا ها در ساختمان رو به تقلیل رفت.

در این دوره اولین بار معماران غیر ایرانی برای ساخت بناهای دولتی وارد ایران شدند. در ادامه ساختار بناهای خصوصی و مسکونی تابع و پیرو بناهای دولتی شد .

• معماری مسکونی دوره ی پهلوی دوم :

در دوره ی پهلوی دوم ، معماری ایران به مرحله ای رسید که کاملا هم سو و هماهنگ با معماری مدرن شده . در این دوره بازگشت دانشجویان ایرانی که برای تحصیل به خارج از ایران رفته بودند و در کنار آن معماران و محققان خارجی و بعدها دانشجویان فارغ التحصیل دانشکده هنرهای زیبا ، معماری ایران را از معماری سنتی قاجار جدا کرده و به سمت سبک و سیاق غرب سوق داده. درصد زیادی از کارهایی که در زمینه ساخت و ساز مسکن انجام می شد ، توسط دانشجویان دانشکده هنرهای زیبا طراحی و اجرا شده و معماران گذشته به فراموشی سپرده شدند .

بعد از سال  1338شاهد ساخت و ساز ویلا های خصوصی بوده ایم که از فرهنگ غرب وارد کشور شده بودند.که از اوایل سلطنت ناصرالدین شاه معماران ایرانی همواره تلاش خود را در جهت ایرانی نمودن این سوغات فرنگ کرده اند.

یکی از دوران های شاخص تلفیق معماری غرب و ایران از آغاز دهه های سی و عمدتا در دهه چهل و پنجاه شمسی در زمان سلطنت پهلوی دوم بوده است. این معماری همواره سعی در جهت تلفیق معماری بومی ایرانی و خصوصیات جهانی عصر مدرن در کالبد فیزیکی بنا داشت .

این پژوهش نشان می دهد که با تغییر اوضاع سیاسی ، اقتصادی و اجتماعی و ورود فرهنگ غربی به ایران و تلفیق آن با معماری سنتی و بومی فرم و پلان مسکن ها نیز تغییر کرده. با ورود این فرهنگ و تغییر رویه معماری بر اساس مد ، تغییر در محرمیت ها ، تبدیل برون گرایی به درون گرایی، مختصر شدن فضا های خانه، تلفیق فضا های خصوصی و عمومی، تغییر روش در دسترسی ها و.... همه نشان دهنده تحول فکری مصرف کنندگان از سنت به مدرنیته بوده است.

رعایت محرمیت ها در پلان های دوره ی قاجار با ورود فرهنگ غرب توسط حاکمان و دانش آموختگان در غرب و تزریق این فرهنگ به معماری بومی ایران و تلفیق آن با سنت ایرانی ، معماری مدرن ایرانی را به وجود آورده که به فرم های برون گرا و مختصر شده در پلان دوران های پهلوی منجر شده است که درست یا غلط بودن این تلفیق خود بحثی جدا است.

منبع : فایل پی دی اف مقاله ای با همین عنوان نوشته مهندسین تورج جلیلی و سروش اکبری ارائه شده در اولین کنفرانس سالانه پژوهش های معماری ، شهرسازی و مدیریت شهری .

• توجه : اصل فایل منبع ، نیز همراه با پاورپوینت برای دانلود قرار داده شده است .