بررسی معماری و باغ سازی دوران صفویه

• معماری دوره شاه اسماعیل :

حکومت صفوی با شاه اسماعیل صفوی با پیروزی بر آق قویونلوها در سال ۶۵۸ ه. ق ۱۴۶۶ میلادی آغاز گردید .

پایتخت او، شهر تبریز بود. در زمان او، بزرگترین هنرمندان عصر به دربار او هجوم آوردند و بناهای بسیاری ساختند که اغلب شان ویران گردیده است.

• معماری دوره شاه طهماسب :

دستاورد او در شاهکارهای عالی هنرهای زینتی بیش از آثار معماری برزگ نمایان است. کاخ بزرگ او در قزوین با پوشش کاشی معرق بی شک دارای کیفیتی عالی و بسیار زیبا بود ولی به سبب ساختمایه ضعیفش ( خشت خام ) بکلی نابود گردید.

کیفیت ساخت بناها در این دوران بقدری کاهش یافته بود که این بنا در زلزله ای تخریب گردید که گنبد سلجوقی مسجد جامع قزوین حتی ترک هم برنداشته بود. این امر ناشی از تغییر آشکار در شیوه های ساختمانی و مصالح عصر شاه طهماسب است.

تنها یادگار مجموعه سلطنتی شاه طهماسب صفوی ، در جعفرآباد قزوین قرار داشته و در برگیرنده چهارده باغ بوده است.

• میدان نقش جهان :

میدان در دوره شاه عباس در محل باغهای بزرگ موجود در مکان فعلی میدان ساخته شده است . باغ های پشت مجموعه از بین رفته و تنها کوشکهای چهل ستون و هشت بهشت به جای مانده اند میدان در گذشته محل بازی چوگان بوده که میل های دروازه آن باقی مانده است .

• خصوصیات خاص معماری صفویه :

۱ - به رسمیت شناختن شیعه (  ساخت فضاهای خاص شیعی : حسینیه تکیه، سقاخانه و قدمگاه )

2-  ساخت فضاهای کالبدی حسینیه : عزاداری در زمانهای قبل تر از این دوره در تکایای موقت خانه ها و مساجد انجام می شد - اوج ساخت حسینیه دوره قاجار

3- ایجاد سقاخانه در فضاهای شهری

۴- ایجاد میادین حکومتی مربع مستطیل شکل چند منظوره مانند نقش جهان و گنجعلی خان کرمان

5- کمرنگ شدن مقابر شاهی و حرکت به سمت مقابر مقدس ؛ اهمیت به مقابر ائمه (ع)

6- اهمیت دادن به مراسم و معماری قبل از اسلام

7- توجه به شهر و شهرسازی

8- ساخت کوشکهای چهل ستونی ( ستاوندی)

9- کثرت گرایی ( رشد کمیت در معماری و کاهش کیفیت )

و ....

مسجد شیخ لطف الله :

فضای اصلی مسجد شیخ لطف الله را تنها گنبد خانه ای تشکیل می دهد که به لحاظ طرح میدان مدخلش در جهتی تقریبا مخالف با قبله قرار می گیرد اما معمار با طرح ورودی بنا به صورت دهلیزی پر پیچ و خم و بالنسبه تاریک فضای گنبدخانه را کاملا از فضای بیرون مجزا نموده وارد شونده را در امتداد دو ضلع گنبدخانه حرکت میدهد با نورپردازی استادانه او را هدایت میکند و پس از سه بار چرخش درست در امتداد محور قبله و روبروی محراب وارد فضای گنبد خانه میکند؛ فضایی که به راستی غیر خاکی و بهشت گونه جلوه می کند. و ...

در محراب مسجد شیخ لطف الله از یک تاق دندانه دار تشکیل شده که بر فراز آن نقوش ظریف اسلیمی نقش بسته کاشی کاری های معرق عمل فقیر حقیر محتاج بر رحمت و مقرنسهای بسیار ظریفی به چشم میخورد و همچنین دو لوح داخل محراب وجود دارد که عبارت روی آن حک شده است. کتیبه های دیگری نیز به خط علیرضا عباسی در اطراف محراب " خدا محمدرضا ابن استاد حسین بنای اصفهان دیده میشود که روی آنها روایتی از پیامبر اکرم و امام ششم نقل شده است. علاوه بر این روایات اشعاری نیز روی کتیبه ها نوشته شده که بنا به اظهار کارشناسان سراینده آنها شیخ بهایی دانشمند و شاعر دوره صفوی است . خطاط این کتیبه ها نیز باقر بنا است

• کاخ عالی قاپو :

این کاخ در اوایل سده یازدهم هجری در میانه ضلع غربی میدان نقش جهان تکمیل شد.

کار کرد این کاخ به عنوان یک ساختمان سیاسی اداری ( دولتخانه مبارکه همایونی ) شناخته می شود.

اولین برج ساخته شده در ایران است که ستاوند دارد ( مانند معماری هخامنشی )

ساختمان شش آشکوب دارد و هر اشکوب آرایه های ویژه خود؛

بزرگترین اتاق واقع در اشکوب سوم رو به میدان ویژه به تخت نشستن شاه عباس؛

• کاخ چهل ستون :

این کاخ در مجموعه کاخهای محوطه دولتخانه صفوی است.

در مقابل کوشک چهل ستون ایوان بزرگی با ستونهای چوبی قرار دارد و به استخر بزرگی مشرف است.

انعکاس ۲۰ ستون بنا در حوض مقابل آن نام ۴۰ ستون را به بنا داده است.

تزئینات سقف این ایوان چوب و آیینه است.

در مرکز ایوان چهار شیر سنگی عظیم تعبیه شده است.

از ایوان سه درب به تالار پذیرایی در پشت آن راه دارد که مدخل اصلی کاخ نیز همین است. این تالار اکنون تبدیل به موزه شده است.

تزئینات دیوار بالایی آن تابلوهای رنگ و روغن است . تزئینات قسمت پایین دیوار مانند عالی قاپو مناظری از تفریح گاه های ییلاقی و روستایی است.

محققان بر این باورند که این باغ بر روی باغی هخامنشی بنا شده است .

باغ چهل ستون طرحی تقریباً مربع دارد و طول آن در جهت شرقی - -غربی است.

• کاخ هشت بهشت در باغ بلبل :

این باغ در مجموعه دولتخانه صفوی است.

در دوران شاه سلیمان برای اقامت شاهزادگان حرمسرا ساخته شده است.

کوشک دو طبقه هشت ضلعی با چهار ایوان در چهار ضلع و محوطه مرکزی با سقف و مقرنس کاری دارد.

بام سازی این عمارت با مقبره های گنبددار آن دوره ارتباط دارد ولی روزنه طاق و سردر آن کاملاً رو به پایین گشوده می شود.

طبقه دوم آن دارای راهروها و اتاقهای متعدد با شکل و تزئینات خاص است.

• کاروانسرای مادر شاه :

شاه سلطان حسین این مجموعه را به مادرش پیشکش کرد از این رو به کاروانسرای مادرشاه مشهور شد.

مادر شاه سلطان حسین هم کاروانسرا را وقف مدرسه چهارباغ کرد که عواید آن برای نگهداری از مدرسه و معاش طلاب استفاده شود. این کاروانسرا بصورت چهار ایوانی ساخته شده است.

• مدرسه خان شیراز :

این بنا به همت الله وردی خان افشار والی شیراز و سپه سالار شاه عباس صفوی بنا گذاشته شده است .

زیر بنای این محل که درون گرا ساخته شده ۷۶۸۶ متر مربع می باشد که دو طبقه ( طبقه همکف آن در اختیار طلاب مجرد و طبقه بالای آن در اختیار طلاب متاهل بوده ) بنا گردیده است.

صحن مدرسه با یک حوض هشت گوش در مرکز و ۴ باغچه در چهار طرف آن به همراه درختان نارنج و نخل مزین گردیده است ، طول صحن ۵۱ متر و عرض آن ۴۵ متر می باشد.

در پیرامون مدرسه باغی جهت مطالعه و گردش بوده که از بین رفته است.

مدرسه توسط استاد حسین شماعی شیرازی با ۴ ایوان ساخته شده است.

حجره ها گرداگرد میانسرای مستطیلی قرار داشته و همه آنها دارای ایوانچه هستند .

هر حجره برای یک نفر طراحی شده است همراه با یک پستو ، یک کتابخانه و کمرپوش ( نیم طبقه ) .  اندازه هر حجره حدودا ۳.۳ در ۳.۶۲ متر است . پوشش حجره ها گوناگون است .

• ارسن گنجعلی خان کرمان :

معمار این مجموعه استاد محمد یزدی است.

این ارسن در برگیرنده مدرسه ، کاروانسرا ، حمام ، آب انبار، ضرابخانه و مسجد می باشد که همه در اطراف یک میدان جای دارند.

میدان زمینی است به اندازه ۱۵۵ در ۵۰ که در سه سوی آن راسته بازار است .

حمام در ضلع جنوبی ، مدرسه در بخش شرقی، ضرابخانه در بخش شمالی و چهارسو در بخش جنوب غربی واقع شده است .

ضرابخانه در پهلوی شمالی میدان به صورت چهار صفه ساخته شده است . دارای یک اتاق در میان و چهار صفه در چهار سو است و چهار اتاق در چهار گوشه.

• ویژگی های باغ سازی دوره صفویه :

باغسازی در این دوره ادامه سبک تیموری بوده با تغییراتی اندک که به سبک صفوی معروف است.

یکی از خصوصیات طرح باغهای ایرانی در این دوران ایجاد ارتباط بین فضای داخل و خارج است.

از نمونه های آن ساخت حوضخانه و آب نما در داخل عمارت و حرکت آب از داخل بنا به بیرون است. مانند باغ فین کاشان

کاخ های ساخته شده در دوران صفویه را به دو دسته کاخ پذیرایی ( مخصوص پذیرایی از مهمانان حکومتی ) و کاخ نشیمن ( مخصوص اقامت پادشاهان و خانواده شان ) تقسیم بندی می کنند.

طبیعت گرایی و آوردن زیبایی سبز رنگ در شهرهای ایران از دیرباز شناخته شده است. ایده باغ شهر یک ایده ایرانی بوده و شهرهای اصفهان نیشابور، سمرقند بخارا و شیراز بر این اساس شکل گرفته اند

• باغ های اشرف ( بهشهر ) :

اشرف (اشرف البلاد) نام قديمي شهر بهشهر بوده است .

این نواحي به دليل آب و هواي معتدل و طبيعت زيباي آن مورد توجه شاه عباس قرار گرفت تا اين حد كه به عنوان پايتخت دوم او مطرح شده است . اين مجموعه مربوط به دوران صفوي است.

جاده سنگفرشي را شاه عباس در امتداد شرقي به اشرف احداث كرد .

نام ديگر اين ناحيه "دولت اشرف" بوده و معمولاً آن را به اسم "باغ شاه" مي شناسند

در مجموعه اشرف هفت باغ در باغ وجود داشت كه شامل كاخهاي با شكوه، حمام ها، آب انبارها و... بوده است.

ساخت اين مجموعه از سال  1146 ه .ق شروع و در سال  1159 ه .ق به اتمام رسيد.

و ...

• منبع :

فایل پی دی افی با همین عنوان نوشته شده توسط  استاد علی رضا زاد قناد ، که اصل فایل پی دی اف منبع نیز همراه با پاورپوینت برای دانلود قرار داده شده است .