بررسی جامع دوره های معماری و تمدن هند

نخستین سکونت هندی ها در هزاره سوم پیش از میلاد در کنار رودخانه سند بود است. تمدن هند از تمدنهای مرده محسوب می شود که این تمدن تا ورود آریایی ها به آن سرزمین به صورت ممتد ادامه داشته است و شکل گیری آن بسیار تاثیر پذیر از بین النهرین بوده است.

هجوم های آریاییان را که در حدود 1800 سال پیش از میلاد آغاز شد علت بروز گسست در هنر و تمدن هندی دانست.

در میان صدها محوطه ی مربوط به تمدن هاراپی هند چهار شهر به لحاظ بزرگی، عظمت معماری و تمدنی که از آن برخوردار بودند وضعیتی ویژه داشتند. موهنجودارو و هاراپا معروفترین، کالی بنگال قدیمی ترین و لوتال بزرگترین مرکز تجارت دریایی بوده است.

معرفی سه دوره  تمدن و معماری هند :

دوره اول : پیش از آریایی (دراویدی)

• شهر موهنجودارو
• هاراپا

دوره دوم : دوره آریایی

• معابد غاری
• استوپاها
• برجها
• کاخها

دوره سوم : دوره اسلامی

• مقبره اکبر شاه
• آرامگاه همایون شاه
• قطب منار
• تاج محل

شهر موهنجودارو Mohenjo-daro)) :

این شهر اثر بی نظیر و بلامنازعی از دنیای باستان است که متعلق به 5000 ق.م است که به دلیل شهرسازی مدرن و کم نظیر آن به منهاتن عصر برنز شهرت دارد و معماری هند را تحت تاثیر قرار داده است. موهنجودارو به معنای تپه مردگان و در ساحل راست و غربی رودخانه ی سند واقع است. شهر موهنجودارو به 2 قسمت شهر بالا و شهر پایین تقسیم شده است.

شهر موهنجودارو شامل بنای یادمانی و همگانی می شود و شهر پایین جای زندگی مردم عادی است. در نقشه شهرسازی آن بلوار عظیم شمالی-جنوبی با خیابان ‌های فرعی شرقی - غربی قرار داشته و منازل مسکونی در کوچه ‌های باریک این خیابان‌ها واقع بوده ‌است.

• هاراپا (Harappa) :

شهر باستانی هاراپا در پنجاب (پاکستان کنونی) یکی از مهمترین شهرهای تمدن دره ایندوس با 370 هکتار وسعت بود. شهر بین سالهای 2600 تا 1900 پیش از میلاد آباد بوده است. وقتی انگلیسی ها در حال ساخت راه آهن در این منطقه بودند به آجرهای شهر دست یافتند و از این آجرها در ساخت راه آهن استفاده کردند و که باعث نابود شدن بقایای مانده از شهر هاراپا شد. از این منطقه همچنین اسباب بازی های زیاد سفالی نیز بدست آمده است.

• دوره آریایی ها :

آریایی ها دین ودایی را با خود به هند بردند. در این مذهب خدایان متعدد و عناصر طبیعی مورد ستایش مردمان بودند. در سده ششم قبل از میلاد، دو دین بزرگ در هند ظهور کردند، یکی آیین بودا بود که تاثیر بسیار زیادی بر فرهنگ، هنر و معماری هند بر جای گذاشت و باعث بوجود آمدن سلسله ستون های یادبود و مقدس شد. از معماری هندی پیش از آشوکا چیزی به جز خرابه‌ های موهنجودارو به جای نمانده است. گویا بناهای هندی عصر ودایی و بودایی از چوب بوده و احتمالا آشوکا اولین کسی بود که از سنگ برای مقاصد معماری استفاده کرد. دیگری دین جین که معماری معابد جین از زیباترین معماری هندی محسوب می شود.

پس از گرويدن آشوكا به آئين بودا، معماري هندي به تدريج از زير نفوذ بيگانه بيرون آمد و از آن پس نمادها و المان هايش از اين دين جديد نشـأت گرفـت.  اين انتقال، از سرستون بزرگي كه تنها اثر باقيمانده از ستون كاخ آشوكايي است كه در «سارنات» بر پا شده بود، به خوبي نمودار است. طرح اصلي اين كـاخ با تالار صدستون تخت جمشيد قابل مقايسه است.

• معابد غاری :

شروع معماری مذهبی در هند با معابد غاری همراه است. پرستشگاه ‌هایی که در دل صخره‌ های سنگی کنده شده بودند این غارها که به تقلید بناهای چوبی آن دوره ساخته می‌شدند بناهای تالار مانندی هستند که در اصل در صخره ‌های سنگی کنده می‌شدند و در انتهای تالار فضایی برای پرستش به وجود می آوردند نمونه آن غار «لوماس ریشی» مربوط به سده سوم قبل از میلاد در کوه های بربر است.

• غارهای الفنتا :

غارهای الفنتا شبکه‌ ای از غارها حجاری شده واقع در جزیره الفنتا و در 10 کیلومتری ایالت مهاراشترا است؛ که شامل مجسمه‌ های سنگی، متعلق به فرقه هندو، و به شیوا خدای هند اختصاص داده شده ‌است.  تمامی غارها کنده کاری شده و با معماری سنگ که مربوط به قرن 5 تا 8 میلادی است. جنس دیواره‌ ها از سنگ جامد بازالت بوده و روی آنها نقاشی هایی کشیده شده بوده که امروزه فقط اثری از آنها به جا مانده است. تا سال 1534 نام این جزیره گاراپوری و محل عبادت هندوها محسوب میشده  تا اینکه ازاین تاریخ به بعد پرتغالی‌ها نام این جزیره را که در ورودی آن مجسمه بزرگ فیل قرار داده شده را الفانتا گذاشتند.

• استوپاها :

مهم ‌ترین بناهای اولیه مذهب آریایی در معماری هندیان استوپاها هستند. استوپاها معابد گنبدی شکل و توپری هستند که از مصالح سنگ و آجر با درهای چوبی نقش دار درست شده و عموماً محل هایی برای نگهداری بقایای (خاکستر) قدیس های بودایی است. نمونه های اولیه استوپاها در ماتهورا و دیگر نقاط به دست آمده، ولی عظمت این گونه بناها را در استوپای سانچی متعلق به قرن سوم قبل از میلاد مشاهده می کنیم.

• سانچی :

یکی از استوپا های مهم و باشکوه هند استوپای بزرگ سانچیGreat Stupa at Sanchi) ) است در حدود یک قرن بعد ، این استوپا توسعه یافته و این بار در ساختش از لوحه ‌های سنگی استفاده شد. در طی این تغییرات اندازه گنبد آن حدودا دو برابر شد. قسمت فوقانی‌ این گنبد مسطح شده و بر فرازش چاترا (Chatra) قرار گرفته که عبارت است از سه فرم سایبان گونه که توسط نرده مربع شکلی احاطه شده‌ اند. همچنین در چهار طرف آن نمادهایی قرار دارد که نشان دهنده عشق ، شجاعت، اعتماد و صلح می‌ باشند.

• دوره اسلامی :

اولین مرحله از آشنایی هندی ها با اسلام توسط بازرگانان عربی که به سواحل جنوبی هند سفر می‌کردند باز میگردد. مرحله دوم مربوط به آغاز هجوم سلطان محمود غزنوی در قرن 11 میلادی به کشور هند میباشد ولی از آنجایی که جنگ نمی تواند باعث مودت و دوستی و آمیزش فرهنگی بشود تأثیر چندانی در رسوخ فرهنگ اسلامی به هند و معماری هند نمی‌گذارد. مرحله سوم مربوط به دو قرن بعد از آن است و آن هم مهاجرت مسلمانان ایرانی به شبه قاره است. این مرحله نقطه عطف آغاز آشنایی وسیع و گسترده فرهنگ و هنر اسلامی در هند است. اوج تجلی هنر اسلامی هند را که هنر «هندو – ایرانی» نامیده می شود، می توان در دوران حکومت مغولان تیموری مشاهده نمود.

• مقبره اکبر شاه :

یکی از یادگارهای فرهنگ و هنر ایرانی در کشور هند آرامگاه اکبر شاه (از باشکوه ترین آثار معماری هند) میباشد که یکی از نگین های معماری شهر تاریخی آگرا است شهری که به واسطه همت همین اکبر شاه پایتخت شد و اکثر آبادانی ها و بناهای تاریخی بنام این شهر در دوران او ساخته شده است. اکبر شاه به روایتی بزرگترین پادشاهی شبه قاره هند را رقم زد و بیشترین قلمرو را در تاریخ هند به نام خود ثبت کرد.

• آرامگاه همایون شاه :

آرامگاه همایون (همایون تمب) آرامگاه شاه همایون است که به نصیر الدین همایون مشهور بوده است، همایون دومین پادشاه امپراتوری مغولی هند یا گورکانیان هند بود. این مقبره در منطقه نظام الدین و در مرکز شهر دهلی هند قرار دارد. آرامگاه همایون اولین باغ ایرانی ساخته شده در شبه‌ قاره هند میباشد. همایون دومین پادشاه گورکانی به هنر و علوم عشق می‌ورزید و در کتابخانه ‌اش شمار زیادی از هنرمندان نقاش، خوشنویس، تذهیب‌ کار و صحاف ایرانی و هندی را گرد آورده بود.

• قطب منار :

از دیگر آثار فاخر معماری هند قطب منار میباشد، قطب منار در دهلی پایتخت کشور هند که 72.5 متر ارتفاع دارد و بلند ترین بنای آجری دنیاست قرار دارد. این بنای عظیم در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است و هر ساله گردشگران بسیاری را جذب و چشم هر بیننده ‌ای را به خود خیره میکند. پیش از این امکان بازدید از داخل منار بود ولی اکنون پس از چند خودکشی، ورود به داخل منار و بالا رفتن از آن برای عموم ممنوع شده‌ است.

• تاج محل :

تاج محل از پرآوازه ‌ترین بناهای جهان و سمبل معماری هند است. تاج محل یکی از عجایب هفتگانه جدید دنیا به‌ شمار می‌رود. بر اساس کتاب نقش پارسی بر احجار هند،این بنا به دستور شاه جهان، پنجمین امپراتور گورکانی هند به منظور یادبود همسر ایرانی‌ اش به ‌نام ارجمند بانو بیگم مشهور به ممتاز محل که در سال 1632 یا 1631 میلادی در سفری جنگی به ‌هنگام وضع حمل فوت کرد بنا شده ‌است.