تپه سیلک

تپه های سیلک در 3 کیلومتری جنوب غربی کاشان بر روی جاده روستای فین ، سمت راست جاده کاشان به فین (خیابان امیر کبیر) قرار گرفته است .

قبل از اینکه تمدن اریایی به سرزمینی که بعدها ایران نامیده شد راه یابد ، تمدنی به نام سیلک از هزاره هفتم تا سده های اخر چهارم پیش از میلاد در این دیار وجود داشته است. تنها نشانه ای که از این تمدن درخشان بر جای مانده است ، تپه هایی به همین نام است که در چهار کیلومتری غرب کاشان فعلی قرار دارد.

وجود تپه های سیلک و اثار باستانی پر ارزشی که از زیر این تپه ها به دست امده ، شاهد گویایی از قدمت منطقه کاشان است . بر مبنای اشیای کشف شده در تپه های سیلک حدود 6500 سال قبل از میلاد مسیح مردمی متمدن در این ناحیه می زیسته اند که از نیاکان کاشی های امروز به شمار می روند.

بررسی‌های علمی و کاوش‌های میدانی نشان می‌دهد که تپه های سیلک کاشان از جمله نخستین نشانه‌های زندگی یکجانشینی و شکل‌گیری جامعه در فلات ایران هستند.

مردمانی که حدود هفت تا هشت هزار سال پیش در این منطقه سکونت داشتند، نخستین گام‌ها را در جهت ساخت خانه، کشاورزی، نگهداری دام و استفاده از منابع طبیعی برای توسعه جامعه برداشتند.

این سکونت مستمر، یکی از دلایل اصلی ارزش تاریخی تپه سیلک است و آن را به نمونه‌ای بی‌نظیر از پیدایش فرهنگ شهری در ایران تبدیل می‌کند.

• محوطه سیلک :

محوطه سیلک شامل 2 تپه شمالی و جنوبی است که به فاصله تقریبا 600 متری یکدیگر قرار گرفته اند .

زمین های کشت ابی و دیمی جلگه ای را اشغال کرده اند که این دو تپه را از طرف شرق و جنوب احاطه می کند ، در طرف شمال و غرب این زمین ها ، زمین های خشک و بایر گسترش یافته و پوشیده از تیله و سفال شکسته هایی هستند که به اخرین دوره اشغال محوطه مربوط می گردند .

تپه شمالی قدمت بیشتری دارد و به دوره‌های نخست سکونت در این منطقه مربوط می‌شود؛ زمانی که انسان‌ها نخستین خانه‌های خشتی و ابزارهای ابتدایی را ساختند و در جوار زمین‌های حاصلخیز سکونت گزیدند.

تپه جنوبی اما در دوره‌های بعدی توسعه یافت و ساختارهای پیچیده‌تر و پایدارتری از جمله سازه‌های آیینی در آن پدید آمد. این دو تپه مکمل یکدیگر هستند و از خلال آن‌ها می‌توان تحولات زیستی، تکنولوژیکی و آیینی مردمان تپه سیلک را درک کرد.

• دو گورستان تپه سیلک :

گمانه های متعددی که در اطراف تپه زده شد ، فقط نشانه های نادری از پی های دیوارهای سنگی بدون ملات را نشان دادند . بر عکس همین گمانه زنی ها امکان یافتن نشانه هایی از استقرار دو گورستان را برایمان فراهم کردند که قدمت این دو گورستان مربوط به پیش از تمدن هایی است که در اخر هزاره دوم و اوائل هزاره اول پیش از میلاد مسیح در این ناحیه شکوفا بوده است.

گورستان الف با قدمت 3500 ساله  ، در200 متری جنوب تپه جنوبی قرار داشت که امروزه بر روی ان بلوار 24 متری امیر المومنین کشیده شده

  گورستان  ب نیز با قدمت 3000 ساله در زیر باغ ها و زمین های کشاورزی ضلع غربی تپه قرار گرفته است

• تاریخچه حفاری ها و چگونگی کشف تپه ها :

با پیدا شدن چند ظرف سفالی زیبا در اوایل سال 1933 میلادی در پاریس و شناخته شدن محل اکتشاف این ظروف که در سیلک کاشان بود ، مشاور موزه ملی فرانسه را بر ان داشت تا در اکتبر همان سال مجوز حفاری در این نقطه مهم را گرفته و هیئت فرانسوی به سرپرستی پروفسور رومن گیرشمن را مامور حفاری در سیلک کاشان نماید.

هیئت باستان شناسی فوق طی 3 فصل (سال های 1933،1934و1937)تپه ها را کاوش نموده و بلافاصله در سال 1938 گزارش ان را در دو مجله تحت عنوان سیلک کاشان به زبان فرانسه در پاریس منتشر نمود. (در طول سال های 1935 و 1936 ، مشاور موزه های ملی فرانسه ، هیئت را مامور تحقیقات در شاپور شهر زمان ساسانی ، در استان فارس نمود و لذا کارها در سیلک متوقف گردید.)

بعد از کاوش های هیئت فرانسوی و بعد از گذشت حدود 70 سال، هیئت باستان شناسی طرح بازنگری سیلک با مجوز رسمی از سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور ، به سرپرستی دکتر صادق ملک شهمیرزادی پنج فصل کاوش را در سال های 1380 تا 1385در دو تپه شمالی و جنوبی انجام دادند.

• دوره های فرهنگی تپه سیلک :

نتایج به دست امده از کاوش های باستان شناسی در محوطه و تپه های باستانی سیلک 6 دوره فرهنگی متمایز را مشخص نمود

• زیگورات سیلک :

در روز جمعه 14 دی ماه 1380 خورشیدی هیئت طرح بازنگری سیلک ، با اوار برداری و باز پیرایی بخشی از تپه جنوبی سیلک عملا پژوهش میدانی نخستین فصل را اغاز کرد . در ان موقع هیچ نقشه ای از موضع نگاری سیلک در دست نبود ، تا بتوان با جدول بندی به عملیات اوار برداری نظم جدولی بدهد .

لذا عملیات اوار برداری نخستین فصل بدون برنامه منظم از پیش تنظیم شده انجام گرفت و تا اخرین روز نیز ادامه پیدا کرد. راهنما و دلیل اصلی هیئت در این عملیات تعدادی خشت های نیمه شکسته و نیمه محو شده ای بودند که در قسمت تحتانی انچه بعدا مشخص شد ، بقایای راه شیب دار بالا رو زیگورات بودند ، لذا کار اوار برداری از همین محله قسمت قدامی جنوب برجستگی اصلی تپه جنوبی بود اغاز گردید .

هیئت در طرح  بازنگری سیلک در عملیات اوار برداری ناچار بود ، راهبردی را انتخاب کند که اگر نمی تواند مشکلی را حل کند ، حداقل کمترین صدمه را به وضع موجود وارد سازد ، به این صورت نخستین قانون و ضابطه برای اوار برداری و باز پیرایی وضع شد که هیچ خشت یا پاره خشتی ، هر چند کوچک و بی شکل از محل خود برداشته نشود .

در نتیجه اعمال این ضابطه بود که هیئت موفق گردید در اغاز دومین هفته کار تعدادی ردیف خشت دیوار چینی سطح خارجی دیوار شرقی نخستین سکو زیگورات را که گیرشمن ان را تراس ب توصیف می کند مشخص کند .

به این ترتیب با قبول اینکه سکوی خشتی هفت تپه ، نیز بقایای یک زیگورات بوده است ، زیگورات سیلک سی و دومین و جدید ترین زیگوراتی است که در ایران و بین النهرین کشف و بر فهرست زیگوراتهای شناسایی  شده اضافه شده است .

از طرفی از انجا که تنها سه زیگورات از سی و یک زیگورات که قبلا شناسایی شده بودند در ایران و در خوزستان قرار دارند ، چهارمین زیگورات ایرانی نه در خوزستان و در مجاورت بین النهرین بلکه در مرکز ایران و فلات مرکزی ایران در سیلک کاشان کشف شده است .

چنانچه در حال حاضر زیگورات سیلک را کهن ترین زیگورات جهان باستان بدانیم اشتباهی مرتکب نشده ایم.

• آثار یافت شده از تپه سیلک :

در خرابه‌های تپه باستانی سیلک چند اسکلت انسان و ظروف باستانی پیدا شده ‌است که این اشیاء در موزه‌های لوور فرانسه، موزه ملی ایران و موزه باغ فین و موزه‌ای در کنار این مجموعه باستانی قرار داده شده ‌است.

در همه لایه‌های فرهنگی تپه سیلک، انواع ظروف سفالی کشف شده‌اند که از اشکال بسیار ساده و ابتدایی گرفته تا نمونه‌های منقوش و تزیین‌شده را شامل می‌شوند.

سفال‌های ابتدایی بیشتر به رنگ نخودی یا قهوه‌ای و بدون نقش بودند، در حالی که در دوره‌های بعد، نقش‌هایی از حیوانات، گیاهان، اشکال هندسی و حتی انسان‌ها بر سطح ظروف دیده می‌شود.

این سفال‌ها علاوه بر کاربرد روزمره، ابزار مهمی برای درک سبک زندگی، سلیقه هنری، و حتی تعاملات تجاری و فرهنگی مردم تپه‌های سیلک کاشان با سایر مناطق بوده‌اند.

از دیگر آثار کشف شده در تپه های سیلک می‌توان به ابزارهایی از جنس مس و نقره اشاره کرد که شامل خنجر، سنجاق، سرنیزه و سوزن بوده‌اند. این اشیاء نشان‌دهنده آشنایی مردمان این منطقه با مهارت‌های اولیه فلزکاری است. همچنین زیورآلات فلزی، مهره‌های تزئینی و دستبندهای ساده کشف شده در گورها و خانه‌ها، حکایت از علاقه به زیبایی و هویت فردی در جامعه آن زمان دارد.

اهمیت تپه های سیلک کاشان نه‌تنها در قدمت آن‌هاست، بلکه در تنوع آثار و لایه‌های فرهنگی گوناگونی است که از اعماق خاک این محوطه بیرون کشیده شده‌اند.

تپه سیلک برای پژوهشگران، باستان‌شناسان و علاقه‌مندان به تاریخ، سندی زنده از آغاز تمدن شهری، معماری، هنر و آیین در بخش مرکزی ایران به‌شمار می‌آید.

• منبع اولیه تهیه پاورپوینت :

فایلی با عنوان " طرح مرمت محوطه تاریخی سیلک " نوشته آریا شاخسار

• فایل کمکی :

فایل پی دی اف مقاله ای با عنوان " صیانت و سامان دهی عرصه و حریم منظری تپه های باستانی سیلک " نوشته محسن جاوری ، مجید منتظر ظهوری و جواد حسین زاده – 34 صفحه