مدرسه در معماری اسلامی ایرانی

ساختمان مدرسه در کشور ما پیشینه زیادی دارد . نخستین دانشگاه در جهان به معنی امروزین آن ، در ایران ساخته شده است ، دانشگاه جندی شاپور که در رشته پزشکی کار میکرده است . به گمان ما از بابت بیمارستان و مدرسه ، پیشینه ما از همه جا بیشتر است . گرچه در یونان پانصد سال پیش از میلاد ، مدرسه هایی خصوصی همچون باغ بوده که در آنها فیلسوفان به شاگردان خود آموزش می داده اند ولی ساختمانی ویژه مدرسه نبوده است .

• در گذشته فضاهای آموزشی در ایران دو گونه بوده است :

مکتب خانه ، که جایگاه ویژه ای نداشته و بیشتر در یک خانه ، یا بالاخانه یا سرکوچه یا خانه خود مدرس برگزار میشده و مقدمات الفبا ، قرآن و خواندن آموزش داده میشده است .

مدرسه که در دو سطح برگذار میشده : یکی سطح مقدمات(دوره فقه)شامل صرف و نحو ، ادبیات فارسی که این سطح به جای مدرسه متوسط امروزی شمرده میشده است . دوم سطح خارج : در سطح خارج تنها دروس مذهبی آموزش داده نمیشده و درس هایی مانند فلسفه و حکمت ، ریاضی و علم موسیقی یا صوت شناسی که بخشی از فیزیک بوده نیز تدریس میشده است(که اکنون در مدارس علمیه رایج نیست). کسانی مانند بوعلی ، زکریای رازی و صدها دانشمند بزرگ اسلامی از چنین مدارسی بیرون آمده اند .

بخشی از مدرسه برای درس خارج که سطح آموزش آنها بالاتر از طلاب معمولی بئده در نظر گرفته میشده است . برای نمونه ، اشکوب همکف برای طلاب و کار و زندگی آنها و اشکوب روی آن ، برای طلاب سطح خارج بوده است .

در هر مدرسه طلاب با هزینه اندکی که برای مدارس میشد ، زندگه ساده ای داشته اند و این موجب میگردید تا کوشا و زحمتکش بار آیند و رنج مردم کم درآمد را دریابند . به آنها حجره ای کوچک میداده اند که خود ، کاشانه(آپارتمان)کاملی بوده است . حجره ها بیشتر برای یک تا سه تن بوده و هچ کدام از آنها رو به بیرون مدرسه ساخته نمیشده است . یک حجره کامل مدرسه ، دارای یک پیش اتاق یا ایوانچه بود که به میانسرا و فضای آزادباز میشد .

• حجره :

هر حجره در پس توی خود یک پستو داشت که در آن پخت و پز میکردند . پستوها دو اشکوب داشتند و اشکوب دوم انباری بود . در بیشتر مدرسه ها ایوانچه جلوی حجره های اشکوب بالا به راهرو تبدیل میشده و در پشت آنها نیز پستو بوده است . در برخی دیگر در اشکوب بالا ایوانچه جلو نگه داته شده و راهرویی دراز در پشت رده حجره ها آنها را به هم میرسانده است . نمونه آن مدرسه چهار باغ اصفهان است . در برخی مدرسه ها مانند مدرسه خان شیراز هر حجره دارای یک نیم اشکوب بوده که با یک پلکان بدان راه داشته اند . این نیم اشکوب ، خوابگاه و جای دنجی برای مطالعه بوده است . این مدرسه ها به شیوه اصفهانی ساخته شده اند . از شیوه آإری نیز چند مدرسه هنوز بر جا مانده اند .

• مدرس :

مدرس(محل تدریس)و مسجد از فضاهای اصلی مدرسه ها هستند . گاه در کنار مدرسه ، میانسرای کوچکی بوده که از آن بعنوان مدرس بهره گیری میشده است ، مانند مدرسه ابراهیم خان کرمان .

در کنار این مدرسه خانه بسیار زیبایی هست که زمانی مدرس آنها بوده است . برای اینکه سر و صدای هر مدرس به دیگری نرسد ، فاصله میان آنها را رعایت میکردند . برای پیشگیری از پژواک صدا ، در دیوار فرورفتگی ها و در آسمانه کاربندیهایی می ساختند که صداها در هم نشود و صدای مزاحم از میان برود . بسیاری از کاربندیها در معماری ما برای آرایه نبوده است ، بلکه کارکردهایی این گونه داشته است . البته این که برخی گفته اند سنگ هایی در مسجد امام اصفهان کار گذاشته ده که کار بلندگو را میکرده ، افسانه است . ولی بازتاب صدا در زیر گنبد آن دلیل دارد .

• آل بویه و سلجوقی (نظامیه خرگرد) :

پس از زمان آل بویه و کاکویه ، در زمان سلجوقیان مدرسه هایی ساخته شد ؛ مدرسه هایی که خواجه نظام الملک در شهرهای بزرگ و بویژه در بغداد ساخت و به آنها نظامیه میگفتند . هیچکدام از نظامیه ها مانند نظامیه بغداد یا نیشابور بر جای نمانده و همه ویران شده اند . تنها از یک نظامیه از سده پنجم در خرگرد خراسان آثاری بر جا مانده که الگوی نظامیه ها را نشان می دهد . ساختمان آن دارای یک میانسرای گرد بسته بوده یه حجره هایی در گرداگرد آن و یک مدرس و مسجد و خانه خادم . در دوره دوم شیوه آذری که زمان تیمور به بعد را در بر میگیرد ، شمار مدرسه ها بیشتر شد.